فرهنگستان علوم اسلامی قم 19 مرداد 1399 ساعت 14:54 http://isaq.ir/vdcd.n0f2yt0ffa26y.html -------------------------------------------------- عنوان : کارکردها و آسیب های شهرت حجت الاسلام و المسلمین پیروزمند -------------------------------------------------- شهرت یک امر ابزاری است؛ بستگی دارد که این سرمایه در چه مسیری استفاده شود. اگر در مسیر اقامه حق به کار گرفته شود و منشأ آن هم صداقت و درستی باشد، طبیعتاً این شهرت در مسیر درست قرار دارد. متن : به گزارش پایگاه اطلاع رسان فرهنگستان علوم اسلامی،به نقل از فکرت،حجت الاسلام والمسلمین علیرضا پیروزمند، پژوهشگر و عضو هیئت علمی فرهنگستان علوم اسلامی قم، در مورد مساله شهرت مسائلی را در مصاحبه مطرح کرده که متن آن ارائه می گردد: *** برای شروع بحث، بفرمایید که ریشه علاقه مندی انسان به دیده شدن چیست؟ اهمیت به دیده شدن، به یک معنا علاقه مندی فطری انسان است؛ اما این علاقه مندی فطری ریشه در یک فطرت اولیه ای بیشتری دارد و آن اینکه انسان علاقه به مفیدبودن دارد؛ علاقه دارد که منشأ اثر باشد و بیهوده زندگی نکند. همان مبنا و سنتی که خداوند متعال در قرآن می فرمایند مَا خَلَقْتَ هَٰذَا بَاطِلًا[۱]، آسمان و زمین و کلیه کائنات را به باطل نیافریدیم، فطرت و فلسفه خلقت انسان ها هم کمال جویی و مفیدبودن است. یکی از لوازم اینکه انسان مفید و کارش موثر باشد این است که قابلیتش مورد توجه قرار گیرد تا از قابلیت او استفاده بشود. لذا انگیزه دیده شدن به عبارتی در قدم اول به فطرت انسان برمی گردد. اما همانطور که انسان همیشه بر فطرت الهی خودش باقی نمی ماند و می تواند بر این فطرت سرپوش بگذارد و یک هویت ثانوی برای خودش ایجاد کند، در خصوص بحث شهرت نیز همینطور است. ممکن است فطرت الهی انسان دست خوش تغییر شده و به شهرت طلبی تبدیل شود که ریشه این شهرت طلبی، قدرت طلبی و نفع پرستی می تواند باشد؛ در این صورت طبیعتاً علامت خوبی برای رشد انسان نیست. شهرت -جدای از بحث دیده شدن و سلبریتی ها- در اسلام مورد نکوهش قرار گرفته است؟ بر اساس همین مقدمه ای که عرض کردم، نمی شود به صورت مطلق گفت شهرت خوب یا بد است، و یا انسان باید به دنبال شهرت باشد یا نباشد؛ بستگی دارد این شهرت را در چه مسیری استفاده می کند. چنانکه امیرالمؤمنین (ع) که به قدرت رسیدند، و طبیعتاً قدرت ملازم با شهرت است و یکی از جلوه های به شهرت رسیدن قدرت یافتن است، حضرت فرمودند اگر من بتوانم حقی را احقاق کنم و باطلی را ممانعت کنم این خرقه خلافت ارزش دارد والّا به اندازه عطسه یک حیوان بیمار هم ارزش ندارد. به همین دلیل، شهرت یک امر ابزاری است؛ بستگی دارد که این سرمایه در چه مسیری استفاده شود. اگر در مسیر اقامه حق به کار گرفته شود و منشأ آن هم صداقت و درستی باشد، طبیعتاً این شهرت در مسیر درست قرار دارد. علاوه بر معصومین (ع)، نمونه های بسیاری از این شهرت در سیره مؤمنین وجود داشته که از شهرت به درستی استفاده کردند؛ مثل علما، هنرمندان، فلاسفه و صاحب مهارت هایی که در طول تاریخ به فرهنگ اهل بیت خدمت و از شهرتشان در مسیر صحیح استفاده کردند؛ از این ها نمونه های بسیاری در تاریخ وجود دارد. در نقطه مقابل هم افرادی بودند که از صدر اسلام تا امروز، از شهرت برای قدرت طلبی و به استثمار درآوردن سایر انسان ها و برای مطرح شدنشان و رسیدن به ثروت و مکنت استفاده کردند؛ طبیعتاً این به معنی انحراف در استفاده از این ظرفیت و سرمایه خدادادی است. نگاه غرب به شهرت به چه شکل است؟ مثل نگرش اسلامی دسته بندی می کنند که شهرت در مسیر درست یا غلط قرار دارد؟ یا مسئله شهرت به طور کلی دارای ارزش است؟ شهرت یکی از ظرفیت ها و سرمایه های اجتماعی محسوب می شود و مثل بقیه سرمایه هایی که در هر فرهنگ و جامعه ای متناسب با آن فرهنگ و جامعه جهت گیری می شود و هم مبدأ تولید آن سرمایه مشخص می شود و هم مسیر بهره مندی از آن سرمایه مشخص می شود، در جوامع دیگر هم اینطور است. در غرب هم اینکه چه افرادی با چه ساز و کاری به شهرت می رسند و آن هایی که زمینه شهرت را برای افراد مشهور فراهم کردند از آن ها چه بهره ای می برند، طبیعتاً تابع فرهنگ غالب و مسلطی است که در آن جامعه وجود دارد. در فرهنگ غرب که محورش انسان محوری است و خداپرستی نیست، طبیعتاً وقتی انسان محور و منفک از فطرت الهی شد، به یک حیوان درنده خو و طماع تبدیل می شود که برای ارضای شهوات خودش از هر وسیله ای استفاده می کند و هیچ حد یقفی برای خودش قائل نیست. جامعه ای که در آن، چنین فرهنگی تسلط پیدا کند، به شهرت رساندن انسان ها و بهره گیری از شهرتی که پدید می آید هم در همین مسیر استفاده می شود. لذا می بینید که در کنار شهرتی که به واسطه هنر و رسانه در دنیای غرب برای افراد ایجاد می شود، بلافاصله و در مسیر این شهرت اژدهاهای چندسری وجود دارند که بیش از منافعی که به آن فرد شهرت یافته می رسد، در قِبَل شهرتی که برای او ایجاد کرده اند، او را می دوشند و از او استفاده می کنند. مثلاً ورزشکارانی که به یک معنا اگر حواشی اخلاقی نداشته باشند از سالم ترین گروه سلبریتی ها محسوب می شوند را ملاحضه بفرمایید که چگونه مثل یک عروسک با آن ها بازی می کنند و از آن ها بهره می برند و کمپانی های چند ملیتی چگونه از وجاهت ظاهری که برایشان ایجاد کرده اند چندین برابر بهره مند می شوند؛ البته منافعی را به جیب آن فرد شهرت یافته می ریزند تا او به این تله و دامی که نظام سرمایه داری مقابل او قرار داده، تن بدهد. معمولاً هم این ها دارای تاریخ مصرف هستند و هنگامی که تاریخ مصرف آن ها تمام شد، مثل یک تفاله آن ها را کنار می اندازند و به سرعت به فراموشی سپرده خواهند شد و افراد دیگری را عَلَم می کنند و از این ها نیز همان بهره را می برند. جالب اینکه، این تجربه نسل ها تکرار شده؛ در دنیای معاصر و کسانی که به عنوان سلبریتی محسوب می شوند، اگر به گذشتگان خود نگاه کنند، این تجربه تلخ را مشاهده می کنند. اما با این وجود، طمع و شهوت نسبت به دیده شدن و کسب منافع مادی که نسبت به بهره صاحبان قدرت و ثروت چیزی نیست، آن ها را وا می دارد تا در این مسیر حرکت کنند و نگاهی به پشت سرشان نداشته باشند. با اینکه یک سری از مردم با اهداف سلبریتی ها آشنا هستند، اما دوست دارند افراد مشهور و سلبریتی را ببینند و مدام پیگیری کنند. به نظر شما این میل به پیگیریِ افراد مشهور ریشه در کجا دارد؟ یک حد از این علاقه طبیعی است؛ یعنی افراد به هنرمندان، ورزشکاران و هرکسی که توانمندی را از خودش به صورت متفاوت و برجسته تر نشان داده علاقه دارند، به دلیل اینکه افراد -به ویژه نسل جوان و نوجوان- به دنبال الگوهای موفق تری می گردند و با پیگیری کردن سلبریتی ها انگیزه پیدا می کنند و می کوشند تا خودشان را در مسیر آن ها قرار دهند و به موفقیت های آنان دست یابند و بلکه از آن ها پیشی بگیرند. بنابراین اگر این مشهورشدن در مسیر مثبتی اتفاق بیفتد و افرادی به عنوان ورزشکار حرفه ای الگو شوند و دیگران هم در دامنه آن ها به سمت ورزش حرفه ای حرکت کنند، این اشکالی ندارد و می تواند ظرفیت سازی برای جامعه محسوب شود. اما چیزی که نگران کننده می شود این است که اولاً یک نگاه افراطی به این مسئله اتفاق بیفتد و بیش از حد نیاز و ظرفیت جامعه به یک صنف یا یک گروه توجه شود و بدتر اینکه، افرادی که به عنوان سلبریتی شناخته می شوند پرورش و فرهنگ لازم برای رعایت شئوناتی که به عنوان یک شهروند در جامعه اسلامی باید داشته باشند را پیدا نکرده باشند و حواشی را برای خودشان ایجاد کنند و یا تن دهند که دیگران این را ایجاد کنند؛ آن وقت الگوسازی به انحراف کشیده می شود و اینطور نیست که فرد (مشهور) الگوی ورزشی برای جوان یا نوجوان محسوب شود، بلکه او می شود شخصیتی که اگر خدای ناکرده شخصیت اخلاق مداری نباشد یا اهل انضباط و رعایت شئونات اسلامی و شرعی نباشد، طبیعتاً جذابیتی که ایجاد شده ترکیب می شود با حواشی ای که نباید و اثر منفی خودش را بر افرادی که این دسته از افراد را دنبال می کنند، برجای می گذارد. از نظر شما چرا سلبریتی ها نسبت به الگوهای واقعی جامعه مثل علما و شهدا و شخصیت هایی مانند سپهبد سلیمانی البته زمانی که در قید حیات بودند- بیشتر دیده می شوند؟ به عبارت دیگر، دلیل تغییر جایگاه سلبریتی ها با الگوها و شخصیت های واقعی و اصیل چیست؟ این سوال شما را به دو سوال تفکیک می کنم. یک سوال این است که چرا مردم، سلبریتی ها را دنبال می کنند؟ سوال دیگر اینکه چرا این افراد از فرهنگ جامعه خودشان فاصله می گیرند و در مسیری که مناسب و در شأن آن ها و جامعه هست، خودشان را قرار می دهند. اینکه مردم چرا در این مسیر قرار می گیرند، همانطور که در توضیحات قبلی عرض کردم، وقتی شهرت با رسانه و جذابیت و حاشیه ترکیب شود، باعث می شود افراد به یک سری از امور به صورت کاذب و غیر معمول مشغول بشوند؛ یعنی بیش از حد طبیعی به آن مسئله بپردازند. اما اینکه چرا سلبریتی ها به این وضعیت تن می دهند، یک عامل داخلی و یک عامل خارجی دارد. عامل داخلی این است که نظام پرورشی مناسبی همراه و قرین با این افراد نیست؛ از زمانی که در معرض این شهرت قرار می گیرند و قابلیت هایی -هنر، ورزش و - را کسب می کنند و همچنین بعد از اینکه در مسیر شهرت قرار می گیرند، خودشان را همچون فارغ التحصیل از نظر فرهنگی و اخلاقی به حساب می آورند و به منابع سالم و موجهی خودشان را متصل نمی کنند که تغذیه بشوند و شخصیت شان به شکل درستی که پایه گذاری شده، در همان مسیر درست قرار بگیرد. در سنت اسلامی ما مسئله موعظه سنتی بوده که اهل بیت (ع) به آن عمل می کردند. پیامبر اسلام (ص) به جبرئیل می فرمودند که من را موعظه کن؛ با وجود اینکه پیامبر خودشان خاتم انبیاء و مبدأ و منشأ موعظه برای کل بشریت در کل تاریخ بودند، اما این را لازم می دانستند؛ درحالی که ایشان معصوم و اشرف معصومین بودند. بنابراین اینکه انسان یک مرشد و هدایت گر متقی و اهل معرفت را کنار خودش داشته باشد و مراقبت کند از او، این را متأسفانه نداریم و در نقطه مقابل در موج جو رسانه ای که برای آن ها (سلبریتی ها) ایجاد می شود و این را کسانی که می خواهند از سلبریتی ها استفاده کنند، ایجاد می کنند، در این جو و فضا قرار می گیرند و این موج افراد مشهور را با خود می برد. عامل خارجی هم الگوپذیری سلبریتی ها از ساز و کار شهرت و ارتباط و محبوبیت اجتماعی در خارج از مرزهای کشور است. همانطور که در جامعه غرب اینکه افراد با چه انگیزه ای شهرت پیدا کنند و چگونه از شهرتشان استفاده بشود امری است که هرچه جلوتر آمده، تعریف و ساز و کار و حتی نرخ معینی پیدا کرده است، وقتی ورزشکار ما الگوی برتر خودش را ورزشکارهایی می داند که کمپانی های چند ملیتی اسپانسر او هستند، طبیعی است فکر می کند باید همان ساز و کار را تعقیب و دنبال کند. این الگوپذیری غلط باعث می شود که عامل منفی ایجاد شود و در مسیر نامناسبی قرار بگیرند. باتوجه به فعالیت سلبریتی ها که در عرصه های گوناگون سیاسی، اجتماعی و - اعم از انتخابات دخالت و اثر گذاری می کنند و ضررهایی را هم به جامعه وارد کرده اند، آیا می توان کاری کرد تا سلبریتی ها به جایگاه اصلی خودشان بازگردند و در همه امور دخالت نکنند تا سرنوشت و جو جامعه به راحتی تغییر نکند؟ این سوال هم دو نکته دارد. همانطوری که در اکثر اصناف اجتماعی این قاعده وجود دارد که طلافروش در کار آهنگر دخالت نمی کند و برعکس، از این زاویه اگر به موضوع نگاه کنیم ترکیب اخلاق و قانون افراد را ملزم می کند به اینکه در حیطه تخصص و مهارت خودشان اظهارنظر کنند. جنبه دیگر این است که یک سری مسائل عمومی در کشور وجود دارد و افراد به صورت عمومی هم قدرت تشخیص دارند و هم حق اظهارنظر. فرض بفرمایید همانطوری که در زمان انتخابات هر شهروندی باید قابلیت این را داشته باشد که به تشخیص برسد که به چه فردی رأی بدهد، افرادی که از آن ها تحت عنوان سلبریتی یاد می شود هم این حق را مانند سایر شهروندان دارند که به یک فردی رأی بدهند. همانطوری که گروه های مرجع دیگر حق اظهارنظر دارند، چه بسا برای این افراد (سلبریتی ها) نیز به عنوان یک شهروند و نه به عنوان یک متخصصِ دانش سیاسی، این حق محفوظ باشد که این اظهارنظر را آن ها هم انجام دهند. از بحث دوم می خواهم این نتیجه را بگیرم که نگرانی ما بیش از آنکه از اظهارنظر این نوع افراد در مسائل عمومی جامعه، مسائلی که انتظار می رود میانگین آحاد جامعه نسبت به آن ها بصیرت و تشخیص و موضع گیری داشته باشند، از اینکه سلبریتی ها این قابلیت را داشته باشند نباید نگران باشیم. اما آنچه که عامل نگرانی می تواند باشد این است که این تشخیص درست اتفاق نیفتد و تحت تاثیر عواملی که نباید این تشخیص و موضع گیری اتفاق بیفتد؛ آن وقت این سرمایه به ضد خودش تبدیل می شود. بنابراین اگرچه به دلیل بحث هایی که تاکنون داشتیم سخت است، اما باید ظرفیت بصیرت، شناخت، اخلاق و معنویت را در این طیف ارتقا دهیم. البته این کار یک باره اتفاق نمی افتد و باید در طولِ مسیرِ حرکت اتفاق بیفتد. آن وقت اگر این افراد در مسائل عمومی اظهارنظر کنند، نه تنها نگران کننده نیست، بلکه می تواند به عنوان یک سرمایه مورد استفاده هم باشد. البته در بهترین حالت اینگونه نیست که همه از این تقیدی که در موردش صحبت می کنیم برخوردار باشند یا به یک اندازه از آن بهره مند باشند، اما مهم این است که جریان غالبی از این گروه و در این گروه وجود داشته باشد که این ها خودشان نسبت به گروه دیگری که ممکن است انضباط لازم را نداشته باشند، بازدارندگی ایجاد کنند.